kunst

De tragiek van dubbelzinnigheid

Stefan Hertmans

Een van de teksten die ik door de jaren heen met stijgende intensiteit steeds opnieuw heb gelezen, is de Antigone van Sofokles. Het stuk dateert van 440 voor het begin van onze jaartelling, maar het bevat nagenoeg alle fundamentele vragen die onze hedendaagse samenlevingen nog steeds in de ban houden. Geschreven door Sofokles in een tijd van grote politieke en maatschappelijke veranderingen, biedt het ons een inkijk in de verscheurende werking van morele ambiguïteit. Hoewel het een stuk is over de teloorgang van een koninklijke familie, is het een essentieel politiek leerstuk en biedt het bovendien inkijk in de manier waarop de oude Grieken met psychologische problemen omgingen.

Gegijzeld door een irrationele beginsituatie — de goden hebben Oedipus op een cynische manier misleid, zodat hij ongewild zijn vader doodde en kinderen bij zijn moeder verwekte — wordt voor onze ogen een tragedie afgewikkeld met de onwrikbare logica van het antieke noodlot. Dat is een eerste les: logisch lijkende argumenten gebaseerd op een irrationele beginsituatie, zijn gedoemd te eindigen in onheil. De logische patstelling van de oude wereld: oorzaken aan goden te moeten toeschrijven die ontsnappen aan elke zin voor menselijke verhoudingen.