cultuur

Gustav Mahler, vertaler en profeet

Iván Fischer

Dit essay verscheen in Nexus 59, ‘De laatste vragen van Gustav Mahler’. Liever op papier lezen? Bestel deze Nexus.

We kennen tegenwoordig een wereldwijde Mahlercultus. De grote invloed van de muziek van Gustav Mahler op jong en oud raakt natuurlijk vooral de musici die zijn muziek het meest direct ervaren doordat ze die zelf spelen. ‘Hij staat op een totaal ander plan dan alle andere componisten,’ zei een van mijn violisten na een repetitie van een werk van Mahler. De meeste orkestmusici delen die mening. Ze worden getroffen door Mahlers buitengewone verbeeldingskracht en vooral door de effectieve manier waarop hij erin slaagt aan allerlei instrumenten zulke krachtige klanken te ontlokken. Geen andere componist evenaart Mahlers meesterlijke gebruik van het symfonieorkest en zijn innovatieve klanken hebben altijd een bepaald doel. Mahlers klankeffecten roepen een uniek scala aan emoties op en musici raken in hun ban.

Hun enthousiasme wordt door een wereldwijd publiek gedeeld. Mahler trekt volle zalen, de cd’s van zijn werk verkopen steeds beter, overal worden Mahlergenootschappen opgericht en er worden festivals aan zijn werk gewijd. Bach, Mozart, Beethoven en andere componisten zijn natuurlijk ook geliefd, maar Mahlers bewonderaars hebben een ander soort twinkeling in hun ogen. Ze kijken elkaar aan als leden van een religieuze sekte die samen een verheffende ervaring delen. Ze zijn letterlijk verliefd op zijn muziek. ‘Ik kan me met hem identificeren,’ bekende een toehoorster na een concert. Toen we discussieerden over de vraag of Mahlers muziek joods, christelijk of areligieus was, zei een andere dame, lid van een Mahlergenootschap: ‘Daar staat hij allemaal boven.’

Wáárboven?

Ik zal hier proberen deze vraag te beantwoorden. Eerst zal ik de dubbelrol van Mahler als dirigent en componist en de gevolgen van die dualiteit voor de ontwikkeling van zijn muzikale taal belichten. Vervolgens ga ik in op drie onderwerpen: de marsen — met name zijn marches funèbres — , de langzame delen in zijn symfonieën en zijn religieuze ervaring.