Politiek

Op zoek naar identiteit

Francis Fukuyama

In het essay ‘Democracy without Nations?’ uit 1997 maakte de Franse politicoloog Pierre Manent de volgende opmerking:

De wereld van democratische naties is gevormd toen het principe van instemming werd aangenomen door politieke lichamen die in overeenstemming met andere, zowel politieke als religieuze, principes waren samengesteld. Nu het principe van instemming alle andere principes heeft vervangen, is het niet duidelijk hoe een nieuw lichaam zich zou kunnen vormen en zich vervolgens zou kunnen onderwerpen aan het principe van instemming dat de democratische natie heeft gevormd. De politieke gietvormen zijn gebroken en democratische waakzaamheid verzet zich tegen hun reconstructie.

Manent wijst op een fundamenteel probleem dat hedendaagse democratieën ongaarne erkennen of in behandeling nemen. Liberale democratieën belichamen de principes van de rechtsstaat en de volkssoevereiniteit (of, zoals Manent het uitdrukt, ‘instemming’), die op hun beurt berusten op een grondslag van universele en gelijke rechten. Maar er is in de democratische theorie nergens een principe te vinden waarmee je de grenzen van een bepaalde democratische politieke gemeenschap kunt vaststellen. Feitelijke democratieën zijn tot stand gekomen in nationale staten die op dynastieke, religieuze of etnisch-nationalistische gronden gevormd zijn. Maar vurig beleden nationalisme met zijn wortels in etniciteit is om goede redenen afgewezen, in dezelfde geest als de eerdere afwijzing van godsdienst als bepalend kenmerk van een gemeenschap. Manent suggereert dat de democratie, na de nationale staat als voedingsbodem gebruikt te hebben, de natie terzijde schuift ten gunste van een meer universalistisch rechtvaardigheidsprincipe.

Na deze ingreep ontdekt de liberale democratie echter dat zij de vraag ‘Wie zijn wij?’ niet op een duidelijke manier kan beantwoorden. Op welke gronden kunnen mensen zich kwalificeren om burgers van een bepaald land te worden? Bestaan er gemeenschappelijke waarden, tradities of gebruiken die het lidmaatschap van een nationale gemeenschap bepalen, buiten de loutere acceptatie van het politieke systeem en de daarmee verbonden wetten? Wie neemt de besluiten over datgene wat deze gemeenschap uitmaakt?