Geschiedenis

De Verlichting en de liberale vrijheidsillusie

Hermann von der Dunk

I
Niemand kan beweren dat de mensheid in een saaie tijd is beland. Aan de ene kant is er onder wetenschappers een discussie ontbrand over de vraag of al onze religieuze en metafysische voorstellingen niet achterhaalde illusies zijn. Recent hersenonderzoek heeft volgens sommigen de zuiver neurologische aard aangetoond van al onze ideeën en emoties—ikbesef, geheugen, denk- en taalvermogen, moraal, vrije wil, creativiteit, waarheid… het hele menselijk bewustzijn wordt in die theorie het gevolg van een toevallige genetische evolutie van het brein. Wat wij als werkelijkheid beleven, is daarvan het product. Bij een ietwat andere genetische evolutie zou ons brein, wie weet, een heel ander soort werkelijkheid produceren of waarnemen. Voor sciencefictionschrijvers en de dichterlijke fantasie een onmetelijk en nog vrijwel onbetreden terrein! Ons Ik is hooguit een gebruiksconstructie, het Zelf bestaat niet,want het is nergens empirisch te situeren. Het raadsel ‘mens’ lijkt voor een enkele deskundige daarbij zijn wetenschappelijke oplossing nabij, waarbij de vraag zich zelf overigens wel in haar eigen staart van evolutionair toeval bijt. Minstens drieduizend jaar menselijk denken over het bestaan en de eigen plaats daarin, metafysica, filosofie en religie lijken te kunnen worden omgekieperd als een laadbak met afgedankt huisraad. En dus is het raadsel groter dan ooit.