Geschiedenis

Wat is er met het Europa van Koestler gebeurd?

David Cesarani

I
De naam Arthur Koestler (1905-1983) vindt tegenwoordig weinig weerklank meer. Toch is het nog maar zo’n vijftig jaar geleden dat hij voor tallozen over de hele wereld als een intellectuele magneet gold. Zijn boeken en krantenartikelen spleten politieke partijen, dreven vrienden uit elkaar en hielpen de grens te bepalen van een verdeeld continent. Wat is er met zijn reputatie gebeurd?

Koestler vergaarde een grote schare lezers en bewonderaars van meerdere generaties, vanaf de jaren dertig tot de jaren zeventig van de vorige eeuw. Het was echter een zeer gesegmenteerde fanclub. Met dezelfde regelmaat als waarmee hij zich vrouwen en maîtresses verwierf of zich daarvan ontdeed, wisselde hij van discipline en zwoer hij ideologieën af. Zijn herhaaldelijke intellectuele ontrouw leidde ertoe dat opeenvolgende stromen van bewonderaars zich telkens weer verraden voelden. En ten slotte ging Koestlers schandaleuze privéleven zijn prestaties als denker overschaduwen. Maar dit was niet de voornaamste reden dat hij uit de aandacht verdween.

Koestler betaalde vooral de prijs van het gelijk. Hij was het meest bekend als strijder in de Koude Oorlog, die in polemische gaven voor niemand onderdeed. Maar de ineenstorting van het Sovjetblok, het einde van de USSR en het verdwijnen van de marxistische denkwijze maakten zijn politiek overbodig. Koestler vergeleek zichzelf graag met Kassandra. Maar wat gebeurt er met Kassandra wanneer het ergste niet plaatsvindt?

Koestler jeremieerde niet alleen over de communistische dreiging. Vanaf eind jaren veertig achtervolgde hem de gedachte aan de mogelijkheid dat de mensheid zichzelf met haar nucleaire wapens zou vernietigen. Aan het slot van zijn boek uit 1959 over de vroege astrologen, The Sleepwalkers, waarschuwt hij dat ‘de mens óf zichzelf in de nabije toekomst zal vernietigen óf naar de sterren zal reizen’. Dit was een typisch koestleriaanse tegenstelling van uitersten. De mensheid slaagde erin naar de sterren te reizen terwijl ze tegelijkertijd tot zelfvernietiging in staat bleef. Hoe dan ook, de deëscalatie van de nucleaire wapenwedloop verminderde de dreiging die hij vaststelde en ontnam zijn waarschuwingen hun urgentie. De mensheid wordt nog steeds bedreigd door klimaatverandering en verwording van de planeet, maar ook op dit punt lijkt Koestler slachtoffer van zijn eigen vooruitziendheid.

Heeft deze veronachtzaamde titaan van de vorige eeuw ons dan niets meer te bieden? Het omgekeerde is waar. Een terugblik op Koestlers leven en werk maakt duidelijk hoeveel er, meestal ten goede, veranderd is; en dit moet onze waardering voor zijn intellectuele onafhankelijkheid en politieke moed vergroten. Er zijn veel andere veranderingen die hij met geen mogelijkheid had kunnen voorzien, maar hij kan ons wel helpen onze positie daartegenover te bepalen. Dat is niet hetzelfde als botweg zeggen: ‘Als Koestler nu leefde zou hij dit of dat denken en zeggen…’ Koestler heeft ons eerder een analytische stijl en een redeneerwijze nagelaten die toegepast kunnen worden op situaties die grofweg overeenkomen met die van de jaren tussen 1930 en 1970. Maar eerst moeten we onze herinnering aan zijn buitengewone leven opfrissen.

Dit essay verscheen in Nexus 42, ‘Europees testament
Vertaling Ineke van der Burg