0

Nexus instituut

Harry Mulisch leest Nexus © Joost van den Broek Harry Mulisch leest Nexus © Joost van den Broek


Tijdschrift Nexus

Nexus 61

Verloren liefde

Nexus 61

2012
€ 10,00


Wat zijn we kwijtgeraakt in de loop der tijd, wat was ooit belangrijk voor ons, wat was een vanzelfsprekend deel van ons bestaan en is er toch niet meer? In alle diversiteit – en de  diversiteit is groot – vormt elk essay in deze nieuwe aflevering van het tijdschrift Nexus een reflectie op het wezen van verlies, op een  afwezigheid die niet meer als afwezigheid wordt ervaren. Het gaat over de verloren liefde voor het boek, de dans, de liefde, het wachten, erotisch genot, Europa, de waardigheid van het woord, het monastieke leven en nog veel meer. Nexus 61 bevat ook de tekst van de Nexus-lezing 2012 door Philippe de Montebello, voormalig directeur van het Metropolitan Museum of Art in New York. Alles wat we verloren zijn, zijn we verloren omdat we de liefde ervoor verloren zijn. Voor altijd?





Inhoud

Lectori Salutem
Rob Riemen

pagina 7


De essays in Nexus 61 vormen een reflectie op het wezen van verlies, namelijk het niet meer ervaren van een afwezigheid als afwezigheid doordat er geen liefde meer is.


“Wat zijn we kwijtgeraakt in de loop der tijd, wat was ooit belangrijk voor ons, wat was een vanzelfsprekend deel van ons bestaan en is er toch niet meer?”


Een aarzelende gift De verloren liefde voor de liefde
Fritz J. Raddatz
Vertaling Hans Driessen

pagina 8


Liefde wordt aangeboden in stille twijfel en vertwijfeling; het is een aarzelende gift. Aan de hand van onder meer Goethe, Brecht en Wunderlich laat Raddatz zien hoe kunstenaars in hun kunst die liefde aanbieden – en hoe door de maatschappij of het individu die liefde vaak niet erkend wordt.


“Paul Wunderlich was een heer en niet alleen een meester van het linnen of van de lithosteen. Hij was een man van kiese hartelijkheid, stil, terughoudend en steeds de afstand bewarend die eigen is aan de liefde.”


Gelijkmoedigheid en verlies De verloren liefde voor de samengestelde zin
Stefan Hertmans

pagina 22


De overgang van de mondelinge naar de schriftelijke cultuur leverde niet alleen winst op, namelijk de mogelijkheid om langere, complexere zinnen te maken, maar ook verlies, doordat de auteur los van de onmiddellijkheid kwam te staan. Onze tijd laat een verschuiving zien van het schriftelijke naar het orale, waarin complexe zinsbouw teloorgaat doordat ‘snelheid’ een leidend principe is geworden. Het werkelijke verlies is het verlies van het gevoel van verlies. Door de herinnering te oefenen kan dit tegengegaan worden en kunnen oude waarden nieuwe inspireren.


“De avantgardistische grammatica gaat spoorloos over in de consumptie-eis van de laatkapitalistische kretologie: kort, eenvoudig, niet omwille van de artistieke expressiviteit, maar omwille van de verkoop en bereikbaarheid van de massa’s, dus omwille van een schijncultuur.”


De afhaalcultuur van het lezen De verloren liefde voor het boek
Nicholas Mann
Vertaling Gerda Baardman

pagina 34


Door boeken kunnen we de geschiedenis bestuderen en onze tijd leren begrijpen. Dat vergt kritische lezing. Zo kan wijsheid uit boeken, mits goed gefilterd, aan nieuwe generaties worden doorgegeven en de toekomst vormgeven.


“In dat licht bezien wordt het fysieke boek de incarnatie van de tekst: een object dat van de ene generatie op de volgende wordt doorgegeven, een vehikel voor de ideeën die erin worden ontwikkeld, een onderdeel van de dialoog met latere lezers die op zoek zijn naar hun eigen identiteit.”


Gefrankeerde vriendschappen De verloren liefde voor het brieven schrijven
Mark Sarvas
Vertaling Jan Willem Reitsma

pagina 43


Briefwisselingen zijn gedachtewisselingen, voortzettingen van gesprekken. Brieven worden geschreven vanuit het gevoel dat iets de moeite waard is blijvend vastgelegd te worden. Briefwisselingen van grote schrijvers kunnen inspireren en laten iets persoonlijks zien. Met de teloorgang van de brief gaat er ook iets van de wil tot blijvendheid van dat persoonlijke verloren.


“Er kleeft volgens mij iets onuitwisbaar persoonlijks aan de tastbaarheid van een brief: door er je hand op te leggen, zoals ik deed met de brieven in dit essay, kun je jezelf helemaal terugvoeren naar een andere tijd, jezelf opnieuw onderdompelen in een diepzinnige en blijvende gedachtewisseling tussen twee mensen.”


Dood van de cyberflaneur De verloren liefde voor het alleen zijn
Evgeny Morozov
Vertaling Joris Vermeulen

pagina 56


Aan het begin van het internettijdperk, toen modems nog muziek maakten en pagina’s traag laadden, voorzag men een herleving van de ongericht-zorgeloze doch nieuwsgierige toeschouwer in de cyberflaneur. De cyberflaneur ging echter al snel te gronde, omdat het internet met zijn zoekmachines geordend is en erop gericht is ons te laten vinden wat we zoeken.


“Cyberflaneren ligt nog minder voor de hand door de populariteit van het ‘app-paradigma’: doelgerichte applicaties voor smartphones en tabletcomputers helpen ons onze doelen te bereiken zonder dat we ook maar een browser hoeven op te starten, laat staan over het internet moeten struinen.”


Het woord als wegwerpartikel De verloren liefde voor de waardigheid van het woord
David Gelernter
Vertaling Gertjan Wallinga

pagina 62


Het op hol geslagen cybertempo is een gevaar voor het lezen en schrijven en een gevaar voor de waardigheid van het woord; het feit dat men smiley’s en andere hiëroglyfen nodig heeft om duidelijk te maken hoe iets bedoeld is, illustreert dit. We moeten de volgende generaties blijven leren zorgvuldig en aandachtig te lezen en schrijven.


“Uiteindelijk is de waardigheid van het woord een garantie voor de ernst van de westerse maatschappij – een garantie dat wij, als puntje bij paaltje komt, menen wat we zeggen; dat wij niet cynisch spreken, of een spelletje spelen, of alleen maar praten om onze stem te horen.”


Midden in de crisis van het humanisme De verloren liefde voor wat de geest vermag
John Lukacs
Vertaling Menno Grootveld

pagina 75


Ondanks het feit dat de humanistische idealen steeds minder bijval lijken te vinden, ziet Lukacs kansen voor een vernieuwd humanisme. Dat vernieuwd humanisme wordt aangewakkerd door het groeiende besef dat er een verband is tussen de kenner en het gekende, door het besef dat onze kennis van onszelf en van de wereld persoonlijk en participatoir is en door de erkenning dat het universum ‘ons’ universum is.


“Er zijn signalen dat er een nieuw, aantrekkelijk, gezuiverd humanisme om de hoek kan liggen (of beter gezegd: op het punt staat om tot leven te worden gewekt).”


Alsof ze samen waren, wat verdween Een prozagedicht in zestien vuurstenen
Wim Brands

pagina 81


Wim Brands heeft zijn opvatting over verloren liefdes verwerkt in een prozagedicht over de onmogelijkheid van vertrekken.


“Opeens was de gedachte er. Dat de oudste op de dag dat zij alleen met hem naar de rivier ging ’s ochtends al was overleden. Maar dat de jongste dat ’s avonds pas tegen hem had gezegd. Omdat ze nog eenmaal wilde kijken naar de namen van de boten, naar de vogels, alsof ze samen waren.”


Een slager in pyjama De verloren liefde voor erotisch genot
Lila Azam Zanganeh
Vertaling Rien Verhoef

pagina 86


De roman Lolita is een liefdesgedicht, dat een verloren liefdesmoment poogt te hervinden.


“Naar mijn overtuiging is Lolita in wezen een tekstueel en geen seksueel avontuur. De krankzinnige literaire poging van de kant van Humbert om een verloren moment uit zijn jeugd te hervinden. Het moment waarop hij een meisje genaamd Annabel in zijn armen hield en voordat hij haar ooit had kunnen beminnen (vier maanden later overleed ze op Korfoe aan tyfus), werd gestoord door zeelui.”


De vrijheid van discipline De verloren liefde voor de dans
Roger Scruton
Vertaling Jabik Veenbaas

pagina 94


Een echte dans leert de mens ‘metheid’: een sociale eigenschap van het vrije, redelijke wezen om met iemand anders in verbinding te staan. De dans die de jeugd in disco’s laat zien, getuigt eerder van het beperken van de ander. Als we ons gevoel voor ritme en dans kwijtraken, raken we ook ons sociaal bewustzijn kwijt.


“De dans maakt ons bewust van onze vrijheid en wel als gedeelde sociale hoedanigheid. Juist omdat onze bewegingen geen middel tot een doel zijn, maar doel op zich en tegelijk op subtiele wijze onderworpen aan regels en gebruiken, ervaren we ze als bewegingen van de hele mens.”


We gunnen ons geen respijt De verloren liefde voor het wachten
Nicola Lecca
Vertaling Asker Pelgrom

pagina 104


Wachten en verwachten zijn fundamentele onderdelen van de zoektocht van het individu naar zijn eigen levensdoel. Vandaag de dag, in een wereld waarin alles onmiddellijk voorhanden is, heersen echter het ongeduld en het gevoel van urgentie. Wat daarmee verloren gaat, is bekoring, verwondering en intense begeerte.


“Waarom beseffen we niet dat het wachten onze onmisbare metgezel is, die ons leven kan verruimen door het te verlengen – al is het slechts denkbeeldig?”


Neig het oor van uw hart De verloren liefde voor het monastieke leven
Jeremy Driscoll
Vertaling Jan Tazelaar

pagina 116


Het kloosterwezen heeft eeuwenlang een positieve invloed op de vorming van de cultuur gehad, maar de bijdrage van het monastieke leven aan de maatschappij lijkt niet langer vanzelfsprekend. Dat is betreurenswaardig, want de stilte, de studie en het gemeenschapsleven van een klooster zijn juist in een jachtige cultuur als de onze bijzonder waardevol.


“Ik houd mijzelf graag voor dat ik een monnik ben niet alleen vanwege een persoonlijke keuze voor mijn individuele groei, maar dat ik die keuze ook gemaakt heb als onderdeel van mijn lidmaatschap van de maatschappij.”


Bekentenissen van een burger De verloren liefde voor een federaal Europa
Guy Verhofstadt

pagina 126


Na het Ancien Régime leerde Europa eerst de politieke democratie kennen, gedragen door de idealen van de Verlichting, en daarna het nationalisme, gedragen door het gevoel en de wil. Er ontstonden grote veelvolkerenstaten, multiculturele imperia. Het kosmopolitische Europa viel echter ten prooi aan wereldoorlogen. Als opvolger van dat Europa ziet Verhofstadt de Europese Unie; een meertalig, multicultureel en kosmopolitische samenleving.


“Nooit eerder hebben zo veel Europese staten, zonder ook maar één schot te lossen, hun lot verbonden aan een supra- of postnationaal perspectief. Wat geen keizer of veldheer ooit kon bewerkstelligen, de hereniging van Europa, ging de voorbije halve eeuw als vanzelf. Geen lidstaat van de Unie werd ooit tot toetreding gedwongen. Toch bundelt die Unie thans bijna dertig lidstaten rond het meest vreedzame, het meest rechtvaardige en het meest welvarende Europa ooit.”


San Gimignano en de gevolgen De verloren liefde voor de eerste verschijning
Peter Stephan Jungk
Vertaling Wil Boesten

pagina 136


Jungk analyseert zijn eerste, extatische gevoelens van verliefdheid.


“Ik voelde dat zij niet de ware was, ze maakte in mij niet in het minst de droomachtige gevoelens los die mij sinds Gunvor voor de geest stonden en die ik meer dan wat ook in het leven verlangde terug te vinden.”


Het gulzige oog Nexus-lezing 2012
Philippe de Montebello
Vertaling Janneke van der Meulen

pagina 145


Philippe de Montebello spreekt over de veranderende rol van het museum bij het bepalen van wat goede kunst is en hoe dat gepresenteerd moet worden. De ontwikkeling van het museum van schatkamer tot activiteitencentrum veroordeelt hij. Bij de beantwoording van vragen uit het publiek gaat hij in op zijn persoonlijke motieven en ervaringen.


“Eerlijk gezegd heb ik het grootste deel van mijn werkzame leven geworsteld met de ‘verpakking’, en daarom besteed ik mijn tijd nu liever aan de inhoud, de kunst zelf. Ik probeer studenten te leren om werkelijk te kijken naar kunstwerken, ze zich volledig eigen te maken, als de tastbare manifestaties van het creatieve genie van de mens; en, om maar een voorbeeld te noemen, voor degenen die ooit een baan als conservator ambiëren, hen te leren bijna met de ogen van de verzamelaar naar de kunst te kijken en zodoende te laten zien dat het verlangen een kunstwerk te bezitten, zelfs al is dit dan indirect, een vorm is van begeerte, zij het van een hogere orde.”