Tijdschrift Nexus

Nexus 83

Wat regeert de wereld? (april 2020)

Nexus 83 verschijnt half april 2020 en maakt deel uit van het lidmaatschap 2020.

Reserveer Nexus 83  25.00 of Word Nexus-lid

Nexus 83, ‘Wat regeert de wereld? Goden, geld of de menselijke geest?’ bevat klassieke essays van Thomas Mann en Isaiah Berlin, een beschouwing van James Buchan, en de bijdragen de sprekers op de Nexus-conferentie ‘The Ring or What Will Rule the World?’. Reserveer nu een exemplaar of word Nexus-lid.

Nog geen lid?
Wist u dat u lid kunt worden van het Nexus Instituut? Sluit u aan bij een groeiende groep cultuurliefhebbers en help ons de traditie van het Europees humanisme levend te houden. Leden ontvangen drie maal per jaar het cultuurfilosofisch tijdschrift Nexus en profiteren van aanzienlijke kortingen op entreekaarten. Bekijk de mogelijkheden en alle voordelen.

Inhoudsopgave

Wat regeert de wereld? Goden, geld of de menselijke geest

Richard Wagner en ‘Der Ring des Nibelungen’

Hij zag dat de kunst tot luxueus genotmiddel werd gedegradeerd en de kunstenaar slaaf van het geld werd gemaakt, hij zag lichtvaardigheid en sloom getreuzel terwijl hij smachtte naar heilige ernst en schone verhevenheid, hij zag verbolgen aan hoe fantastische middelen werden verkwist — niet ten behoeve van de verheven invloed, maar van datgene wat hij als kunstenaar het allermeest verachtte: het effect. En omdat hij niemand aan dat alles zag lijden zoals hij er zelf aan leed, kwam hij tot de slotsom dat de politieke en sociale situatie die tot dergelijke zaken leidde en waarmee ze samenhingen volstrekt niet deugde — dat er revolutionaire hervormingen noodzakelijk waren. Zo werd Wagner revolutionair.

De teloorgang van het utopisme in het Westen

De gedachte van universele bevrediging vooronderstelt dat mensen in de kern dezelfde doelen nastreven, die voor iedereen, te allen tijde, overal hetzelfde zijn. Want als dat niet zo is, kan Utopia geen Utopia zijn, en zal de volmaakte samenleving niet iedereen volledig tevreden stellen.

Liberale politiek in het antropoceen. Een apologie

Een groot probleem in kleine stapjes opdelen is de essentie van het liberale politieke denken. Door een geleidelijke aanpak, met prikkels en marktwerking, gaat die liberale aanpak binnen een decennium de westerse energieopwekking een heel ander gezicht geven. Kijk maar eens om je heen naar al die windturbines en zonnepanelen, en naar het steeds goedkoper worden van duurzame energie. Dat is nu geleidelijke marktwerking. Liberaal beleid is juist niet machteloos gemaakt door de klimaatverandering, maar blijkt het enige beleid te zijn dat tot dusverre iets aan het probleem heeft gedaan.

In gespannen tijden

De liberale economen die het intellectuele debat en het beleid de afgelopen decennia zo hebben gedomineerd lijken een beetje op Wotan in de Ring. Deze koning der goden raakt zelf verstrikt in de wetten die hij nodig heeft om zijn macht te behouden. […] Wat hij echt wil is echter een wereld die ontdaan is van bemiddeling, waarin alles rechtstreeks is, vooral de uitoefening van zijn wil en de vervulling van zijn behoeften.

Götterdämmerung. Wie – of wat – zal over de wereld heersen?

Het belang van de overgang naar een nieuw tijdperk, van schemering die plaatsmaakt voor duisternis en dan het ochtendgloren, van de levenscyclus, de relatie tussen de dood en wedergeboorte vind je terug in culturen en religies in vrijwel de hele wereld.

Europees optimisme

Het is niet zonder betekenis dat ik tijdens verschillende ontmoetingen met hooggeplaatste Chinese gezagsdragers, in het bijzonder tijdens de reguliere topontmoetingen tussen de EU en de Volksrepubliek China, met respect en bewondering over de Europese Unie heb horen spreken. En ik schat in dat het hier geen beleefdheidsfrasen betrof. De reden voor die lofprijzing, in de woorden van een van hen: ‘Jullie hebben in Europa bereikt wat wij in Azië nog voor elkaar moeten krijgen: echte verzoening.’

De goden zwijgen niet, maar spreken met vele stemmen

Wagner moest vluchten vanwege een crisis die ook tegelijkertijd politiek en cultureel van aard was. Hij zocht een uitweg in het scheppen van een kunstwerk: Der Ring des Nibelungen […] Een crisis, zo leert het woordenboek ons, is een tijd van groot gevaar, moeilijkheden of verwarring, waarin problemen moeten worden opgelost of belangrijke beslissingen moeten worden genomen. Vanuit die definitie wil ik stellen dat crisis een wezenlijke en permanente eigenschap is van de westerse moderne tijd.

Literatuur, of verlangen

Wat Lolita ons vandaag de dag in het algemeen laat zien is dat de roman als genre (hoewel los van zijn normatieve ankers) een vorm van transgressie is en dat zou moeten blijven. Want schrijven, of elke ware artistieke handeling, is bijna altijd een overschrijden van limieten, in zijn pseudowiskundige betekenis van ‘open einde’. En als je geluk hebt is het een extatische beleving aan de hand van de auteur, waardoor je je die ervaringen eigen kunt maken.

Het wereldbrein als idiot savant. Wat zal de wereld regeren: zelfbewuste reflectie of reactieve patroonvorming?

We hebben een wereldbrein nodig dat RL/SL compenseert met reflectie en abstract redeneren, oftewel een wereldbrein dat letterlijk ‘weet wat het aan het doen is’ en reflecteert op waar het mee bezig is en wat het zou kunnen en/of moeten doen.

Voor een gezondere wereld

Afghanistan is een sprekend voorbeeld van bredere ontwikkelingen in een instabiele wereld die enerzijds veel heeft bereikt door samenwerking en het hooghouden van vrijheden en rechten, maar die er anderzijds niet in slaagt deze vooruitgang op een consistente manier te bestendigen en door te zetten. Onze successen en vooruitgang wereldwijd worden bedreigd door kwade politieke en ideologische krachten die uit zijn op macht en persoonlijk economisch gewin.

De armoede van de economie

De econoom die geld als maatstaf kiest enkel omdat het kan worden gemeten en niet omdat het zich er bij uitstek toe leent, is net als de dronkaard die zijn huissleutels is kwijtgeraakt en in het schijnsel van een lantarenpaal gaat zoeken in plaats van op de plek waar hij ze denkt te hebben verloren.