Churchland

Het gezond verstand zal zegevieren

I
‘Wetenschap is georganiseerd gezond verstand…’ Zo omschreef Thomas Henry Huxley de schakel tussen het gewone alledaagse denken en de ideeën van de wetenschap. Zijn belangrijkste inzicht was dat de logica en de redenaties die we inzetten bij het oplossen van problemen, leiden tot datgene wat we tegenwoordig wetenschap noemen. Hoe systematischer en meer geïntegreerd het begrip van het gezonde verstand is, hoe minder flagrante tegenstellingen er zullen zijn; hoe minder we toegeven aan wishful thinking, hoe meer we het resultaat wetenschap mogen noemen. Niet zelden leidt het elimineren van tegenstrijdigheden en het verbeteren van observaties echter tot een conflict met overtuigingen die het gezonde verstand ons ingeeft. Zo brengt de logica van het gezonde verstand ons ertoe bepaalde overtuigingen af te zweren — ‘de aarde is geen platte schijf, maar een bol’ of ‘lucht is geen element, maar een mengsel van gassen’.

Maar Huxley had nog meer te zeggen — de volledige zin luidt: ‘Wetenschap is georganiseerd gezond verstand, waarbij menige mooie theorie sneuvelt door de ontdekking van een lelijk feit.’ Met die toevoeging verwoordt hij mooi de spanning die kan bestaan tussen de vertrouwde aannames die onze wereldbeschouwing kleuren en de feiten die we leren door de logica van zorgvuldige observatie. Bovendien motiveert Huxleys toevoeging ons om de werkelijke prijs te erkennen van het vervangen van ‘dit geloof ik graag’ door ‘dit is waarschijnlijk waar’. De realiteit blijft gewoon de realiteit, hoe graag we er onze gekoesterde fantasieën ook voor in de plaats zouden stellen. Met zijn toevoeging legt hij ook de denkfout bloot in onze geneigdheid uit vaststaande wetenschappelijke feiten datgene uit te kiezen wat we graag geloven en te verwerpen wat we ongemakkelijk of lastig vinden. De logica van het gezond verstand zoekt consistentie. Zo is het brein waarschijnlijk geëvolueerd.

Dit essay verscheen in 2014, in Nexus 66, ‘De triomf van de wetenschap’.
Vertaald door Gerda Baardman.