Het leven van de geest?

George Steiner

Het mysterie van Genesis 2, vers 16-17 blijft lastig. Waarom zou er een verbod rusten op de kennis van goed en kwaad, op kennis die de grondslag vormt van menselijke rijpheid en essentieel is voor ethisch handelen? Waarom zou dit verbod, voorafgaand aan de schepping van Eva, aan Adam zijn opgelegd? Bestaan er wezenlijke verbanden tussen seksuele onschuld en kennis in het algemeen? Hoe kan homo rijpen tot homo sapiens zonder dat hij van de verboden vrucht heeft geproefd? De slang belooft dat de mens door kennis de gelijke van de goden zal worden (het Hebreeuws geeft hier het meervoud). God valt samen met het meest ‘fijnbesnaarde’ exemplaar van alle dieren. De ongehoorzame mens ‘is als een van de onzen geworden’ (wederom dat meervoud met zijn verwijzing naar het archaïsche, hardnekkige polytheïsme). Als dat zo zou zijn, zou onsterfelijkheid binnen het bereik van de mens liggen. Vandaar zijn snelle verbanning uit de Hof van Eden en zijn veroordeling tot zowel de historische tijd als de dood.

Het Hebreeuwse woord voor God kan grammaticaal inderdaad een meervoud zijn, waardoor de zaken alleen maar ambiguer worden. Er zijn wellicht verbanden met mythen uit Mesopotamië. Enkidu wordt in het Gilgamesj-epos door de verleidster verwelkomd met de woorden ‘u bent wijs, u bent als een god’. Met de dood als inzet beloven de Sirenen de passerende zeeman kennis van alles wat was, is en zal zijn. Het thema van de Toren van Babel behelst een concurrerende uitdaging aan de goddelijke almacht door technische kennis. We komen nog terug op de bedreiging die Prometheus vormde voor het monopolie van Zeus met betrekking tot constructieve wijsheid en de seculiere krachten die daaruit voortkomen. Er is nauwelijks een mythologie te vinden waarin geen symbolische narratieve correlatie bestaat tussen het vergaren van kennis, de alchemistische stuwkracht van menselijk intellect en noodlottigheid. En dat al duizenden malen vóór Faust.

Er zijn vanaf de oudheid uitgebreide en elkaar tegensprekende commentaren en hermeneutische toelichtingen over geschreven. Intellectuele bewustwording is de glorieuze uitweg voor de soort geweest om aan de animaliteit te ontstijgen. Wat Lévy-Strauss de beslissende stap van natuur naar cultuur heeft genoemd. De scherpzinnigheid van de slang heeft mannen en vrouwen bevrijd uit een toestand van statische, onvermijdelijk steriele passiviteit. Aan deze opvatting zijn de veelvuldig gelegde verbanden tussen slangen en gnosis te danken.


Lees ook:

Waarom denken treurig maakt van George Steiner

Het vaarwel van de muzen van George Steiner