Nexus 100

In deze bijzondere, deels fictieve tekst ter introductie van Nexus 100 reist Rob Riemen af naar het verleden, naar de geestelijke bakermat van het tijdschrift. Zijn eerste stop is september 1924: het moment waarop Thomas Mann de laatste hand legt aan De toverberg. In een omzwerving langs andere grote schrijvers, culturele mijlpalen, belangrijke historische gebeurtenissen en intieme ontmoetingen – via 1914 (de Eerste Wereldoorlog breekt uit) naar 1882 (Nietzsche publiceert De vrolijke wetenschap) en weer terug naar 1910 (Mann woont een concert van Mahler bij) – landt Riemen ten slotte in 1950, waar hij een buitengewone tweedaagse samenkomst beschrijft tussen tien grootheden uit de Europese cultuurgeschiedenis.

Kan Europa zijn duistere verleden ontstijgen? Hoe kan ons continent zich verhouden tot de wandaden van de twintigste eeuw? De geschiedenis, schrijft Maurizio Serra in een bezield pleidooi voor een verbonden Europa, hoeft niet te leiden tot wanhoop en angst voor de toekomst. Een zelfverzekerd en zelfbewust Europa vernieuwt zichzelf en bezint zich op wat is geweest, zonder zich erdoor te laten verlammen.

Nadat Donald Trump in 2016 voor het eerst tot president van Amerika was verkozen, publiceerde Adam Zagajewski in 2017 in het Poolse literaire blad Zestyty Literackie zijn reactie in dichtvorm. In ‘Geachte dictators’ richt Zagajewski zich tot de despoten van de wereld, en vraagt hij zich af wat zich in hun hoofden afspeelt. Het gedicht verschijnt hier voor het eerst in Nederlandse vertaling.

Wie durft er vandaag de dag nog een lans te breken voor herhaling, vertraging en aandacht? In het bijzonder waar het zaken betreft die geen direct aanwijsbaar nut dienen? Andrea Marcolongo houdt een pleidooi voor cultuur die méér is dan de overerving en conservering van materiële zaken. In deze cyclisch aandoende meditatie verschijnt cultuur als een relatie met het verleden, met tijden die niet de onze zijn, en als een continuïteit die door onszelf in stand moet worden gehouden.

De beroemdste reis uit onze literatuurgeschiedenis, de Odyssee, gaat over het verlangen van Odysseus om terug te keren naar waar hij vandaan komt, waar alles goed en veilig zal zijn. Een dergelijk verlangen, aldus Marjoleine de Vos, is niet voorbehouden aan Griekse helden op woeste zeeën ver van huis. Velen kennen de diepe behoefte zich ergens ‘thuis’ te voelen, en net zovelen weten hoe moeilijk het is om dit gevoel echt te bereiken. Bestaat dat felbegeerde ‘thuis’ eigenlijk wel? Of zijn we een leven lang gedoemd tot onbeantwoord verlangen? Dat vraagt De Vos in een schitterende, persoonlijke tekst vol poëtische verwijzingen, over de mogelijkheid om soms gewoon even te zijn.

De materie, schrijft Nicola Samorì, is onbestendig. Net als de mensheid, de cultuur en de kunst. Niets is immuun voor verandering, voor vergankelijkheid, niets onttrekt zich aan de tand des tijds. Juist dit gegeven is voor Samorì vormend geweest in zijn kunstenaarschap. Vergankelijkheid betekent voor hem niet enkel eindigheid, maar ook de geboorte van nieuw leven; van nieuwe, onvoorziene vormen. In een fascinerende, associatieve reeks overdenkingen die zelf ook stuk voor stuk kunstwerkjes zijn, reflecteert Samorì op zijn artistieke praktijk, de cultuurgeschiedenis en de westerse beschaving. Hij illustreert zijn verhaal met afbeeldingen van eigen en andermans werk.

Shahd Karaeen is een Palestijnse dichteres en activiste, geboren in Jeruzalem. Voor Nexus 100 schreef ze een aangrijpend gedicht over het ‘onzichtbare strijdperk’ dat vele Palestijnen overal ter wereld met zich meedragen. Hun strijd, onderstreept Karaeen, stopt niet buiten de grenzen van het fysieke slagveld.

Waar vindt de moderne mens betekenis in een onttoverde wereld? Dreigen we te midden van technologische vooruitgang de verbinding met het transcendente te verliezen? Dirigent en componist Yoel Gamzou bezint zich in dit prachtige essay op de essentie van creativiteit en de betekenis van scheppende arbeid. Aan de hand van twee kunstenaars die hem wezenlijk inspireren — Gustav Mahler en William Morris — reflecteert Gamzou op het menselijke bestaan en de drift om te creëren. Kan kunst ons redden van het technische denken?

De oude bibliotheek van Alexandrië, een van de beroemdste bibliotheken van de geschiedenis, werd vernietigd in een vlammenzee. Wat ging er in het vuur verloren en wat bleef voortleven? Wat kan de nalatenschap van de bibliotheek ons leren over nieuwsgierigheid, wetenschap en pluralisme? In een kleine cultuurgeschiedenis van het instituut reflecteert Ismail Serageldin op de blijvende betekenis van de bibliotheek van Alexandrië, en van de waarden die zij uitdroeg. Serageldin stond aan de wieg van de moderne Bibliotheca Alexandrina, waarmee de geest van de oude bibliotheek nieuw leven werd ingeblazen.

Toen componist Ye Xiaogang gevraagd werd om, als eerbetoon aan Gustav Mahlers Das Lied von der Erde, zijn eigen Lied van de aarde te componeren, ging hij op zoek naar een manier om de Europese en de Chinese muzikale traditie samen te brengen. In een vurig betoog pleit Ye voor een klassieke muziek die zich niet krampachtig aan haar eigen tradities vastklampt, maar juist open staat voor invloeden van buitenaf. Wat is de toekomst van de klassieke muziek, nu haar populariteit steeds verder afneemt? En hoe kunnen musici culturele verschillen overbruggen, opdat er een nieuw, authentiek geluid ontstaat?

Welke poëzie kan ons beschermen? Welke fragmenten schoren onze bouwval? Is restauratie mogelijk? Dat vraagt Benno Barnard in een bezorgd essay over de teloorgang van de Europese beschaving. Met begeesterde volzinnen leidt Barnard zijn lezer van de jeugd van zijn ouders, langs linkse revoluties en grote namen uit de literatuurgeschiedenis naar een kritische kijk op het heden, en een beduchte blik op de toekomst.

In de islamitische traditie bestaat er een vorm van meditatie onder de naam dhikr, wat zich letterlijk laat vertalen als ‘het gedenken’. De terugkeer naar wat de ziel weet en toch steeds weer vergeet. Creativiteit, schrijft Yahia Lababidi in een rijke en betoverende bespiegeling over cultuur, traditie en verbeeldingskracht, is ook zo’n vorm van gedenken. De herinnering aan iets wezenlijks, dat bij voldoende stilte, aandacht en oefening opnieuw tot uitdrukking kan komen. Hoe hield de creativiteit eeuwenoude culturen in stand? En hoe kan zij ons vandaag de dag aan onze menselijkheid herinneren?

Wie herkent nog de grote meesterwerken? Wie kan nog lange gedichten reciteren? Aan de hand van treffende citaten uit de moderne literatuur reflecteert David Dubal op cultureel verval in het technologische tijdperk, waarin versnelling en tempo de plaats innemen van bezinning. Het gemakzuchtige denken maakt de mens steeds kwetsbaarder voor destructieve invloeden, aldus de pianist. Hoe keren we terug naar wat werkelijk van waarde is?

Met zijn symfonieën wist Gustav Mahler vele luisteraars tot diep in hun hart te raken. Hoe kon hij de noten die hij componeerde met zoveel betekenis vervullen? In zijn bijdrage onderzoekt musicoloog Karol Berger de semantische geladenheid van Mahlers werk en de muzikale verwijzingstraditie waar die op teruggaat. Hoe klinkt de fragiliteit van hoop?

In de zomer van 1920 delen twee Russische intellectuelen – Vjatsjeslav Ivanov en Michail Gersjenzon – een kamer in een Moskous sanatorium. In een maand tijd schrijven ze elkaar twaalf indringende brieven over kunst, geloof en de erfenis van een cultuur die zowel voedt als vernietigt. Kan de cultuur zich na de Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie vernieuwen of draagt ze altijd een problematisch verleden met zich mee? Een onderbelichte klassieker uit de Russische literatuurgeschiedenis, speciaal voor de honderdste editie van Nexus integraal vertaald.

Hoe kon de geopolitieke situatie in het Westen in enkele decennia zo ingrijpend veranderen? Ivan Vejvoda overpeinst de politieke geschiedenis van de vorige eeuw en trekt verrassende parallellen met het heden. Zijn wij, gewend aan welvaart en luxe, nog wel opgewassen tegen economische tegenslagen en de sociale onrust die daarmee gepaard gaat? Hoe wapenen we ons tegen demagogen die in moeilijke tijden hun kans grijpen?

De moderne Europese kunst, schrijft Albert Mercadé, wordt gekenmerkt door een specifieke omgang met de tijd. Ze gaat niet gebukt onder het juk van de traditie, zoals de academische kunst van de negentiende eeuw, maar vangt juist het vluchtige heden. Daarbij is ze echter niet blind voor het verleden, noch voor de toekomst: ze weet het moment met de eeuwigheid te verzoenen. Welke ethische taak gaat hier voor de kunstenaar mee gepaard? En hoe moeten culturele instituties zich vandaag de dag tot deze taak verhouden?

Anish Kapoor, Monica Bonvicini en Adrian Ghenie zijn drie contemporaine kunstenaars die zich ieder met hun eigen artistieke middelen verhouden tot de cruciale thema’s van onze tijd. Hoe binden zij de strijd aan met hedendaagse wanhoopsvisioenen, en waarheen leidt hun zoektocht buiten de reeds platgetreden paden van de kunst? Daarover schrijft Demetrio Paparoni in een doortastende beschouwing van hun werk, voorzien van een ruime selectie aan prachtige afbeeldingen ter illustratie.

Wie kan zich nog een patriot noemen? En hoe onderscheiden we een gezond patriottisme van een onkritisch nationalisme? Ter gelegenheid van de 250ste Onafhankelijkheidsdag van de Verenigde Staten reflecteert Leon Wieseltier op wat vaderlandsliefde betekent in tijden van opkomend nationalisme. Kun je trots zijn op je land zonder je ogen te sluiten voor zijn tekortkomingen?

In dit essay onderzoekt Michael Ignatieff hoe het geloof in vooruitgang in de loop van de twintigste eeuw is afgebrokkeld. Politieke ideologieën, zoals het communisme en nationalisme, gaven betekenis aan de toekomst door terug te grijpen op een geïdealiseerd verleden. Maar nu die wereldbeelden hun beloften niet hebben waargemaakt en het liberale kapitalisme ons met een ecologische crisis confronteert, dringt de vraag zich op: kunnen we ons nog wel een betere toekomst voorstellen?

De oudste Griekse tragedie die is overgeleverd is Perzen van Aeschylus. Een toneelstuk over de historische Slag bij Salamis – waar Aeschylus zelf aan had deelgenomen –, bezien vanuit het perspectief van de tegenstander: de Perzen. In haar essay voor Nexus 100 plaatst Ingrid Rowland de centrale thema’s van de tragedie in de tegenwoordige tijd. Aan de hand van twee moderne uitvoeringen van het stuk, die ze zelf bijwoonde, illustreert ze hoe het universele karakter van het verhaal juist in de uiteenlopende aard van zijn hervertellingen tot uitdrukking komt.

Elk jaar gaat John Warner met de musici van het door hem opgerichte Orchestra for the Earth naar de Alpen, waar Gustav Mahler zich elke zomer terugtrok om te componeren. De ervaring van de natuur, van de bergen, doet Warner beter begrijpen waar Mahlers muziek om draait. En wat erin op het spel staat. In zijn bijdrage beschouwt Warner Das Lied von der Erde tegen de achtergrond van Mahlers eigen leven en tijd, maar onderzoekt hij ook de hedendaagse implicaties van dit lied over de eeuwigheid van de natuur. Was Mahler een milieuactivist avant la lettre?

De twintigste eeuw heeft volgens László Földényi ‘de hel der hellen op de wereld’ losgelaten. De catastrofale wereldoorlogen leken het faillissement van de klassieke burgerlijke waarden te bevestigen, die in de loop van de moderniteit steeds verder onder druk kwamen te staan. In een scherp en erudiet essay onderzoekt Földényi hoe moderne denkers en schrijvers – zoals Thomas Mann, Robert Musil en Ludwig Wittgenstein – op zoek gingen naar een nieuwe manier om over mens en moraal te denken.

In de eerste weken na het overlijden van zijn schoonmoeder zoekt Michel Krielaars in haar huis haar boeken en papieren uit. Aan de hand van fragmenten overdenkt hij haar leven. Na 1945 moest ze als Joods meisje in het barre, naoorlogse Nederland haar plek zien te vinden. Van de buitenkant leek ze hierin goed geslaagd, maar vanuit de papieren die hij vindt rijst voor Krielaars een heel ander beeld op. Wie was die vrouw eigenlijk, die hij zo goed dacht te kennen? Die hij zo hoog had zitten en met wie hij altijd zo open dacht te spreken? Welke geschiedenis ging achter haar goedgeklede verschijning en intelligente blik verborgen?

Tijdens de Wereldpoëziedag 2026 droeg Nobelprijswinnaar Wole Soyinka de voordracht van dit ‘Onsterfelijk strijdlied’ op aan het tijdschrift Nexus. In het strijdlied, dat in deze uitgave in Nederlandse vertaling verschijnt, dicht Soyinka over macht, oorlog, revolutie, hoop en de noodzakelijke loop van de geschiedenis.

Wanneer Eveline Riemen-van der Ham in het voorjaar van 2026 met haar moeder door Istanboel loopt – een stad met een lang en buitengewoon rijk verleden –, raakt ze aan het peinzen: over de geschiedenis, de mensheid en de opeenvolging van beschavingen. Aan alles komt een einde, is keer op keer gebleken. Waaruit putten we dan telkens weer hoop voor de toekomst? En waaruit weten we die toekomst te scheppen? In een prachtige persoonlijke tekst met daarin een verrassend, dichterlijk intermezzo, wijst Riemen-van der Ham op de noodzaak van liefde, openheid en inspiratie voor wie het barre land wenst te bevruchten.