Literatuur

Dokter Zjivago

Boris Pasternak
Van Oorschot, Amsterdam, 2016

Door Emmanuel Waegemans, hoogleraar Slavische Studies

Bestel dit boek bij Athenaeum Boekhandel

Pasternak was een van de grote Russische dichters van de twintigste eeuw die in de jaren dertig niet meer kon publiceren in zijn eigen taal. Zijn toevlucht zocht hij daarom in het vertalen van Duitse, Engelse en Georgische schrijvers. Het is voor velen een raadsel dat hij de terreur van Stalins vleesmolen overleefd heeft. Na de Tweede Wereldoorlog begon Pasternak in stilte te werken aan zijn roman Dokter Zjivago, waar hij ongeveer tien jaar aan schreef. De roman eindigt met een cyclus van vijfentwintig gedichten, tien daarvan verschenen in aparte uitgave in 1954.

In dat jaar werd tevens de publicatie van de roman aangekondigd, maar de Sovjet-regering deed deze af als ‘historisch niet objectief’. Inmiddels waren de vertaalrechten al verkocht aan de communistische Italiaanse uitgever Feltrinelli, die het boek in 1957 uitbracht. Al gauw werd het boek vertaald in tientallen talen en het werd een sensatie – voor het eerst bracht een gerenommeerd schrijver van achter het IJzeren Gordijn kritiek op het marxisme en de revolutie.

In 1958 ontving Pasternak de Nobelprijs voor de literatuur voor ‘zijn belangwekkende bijdrage aan de hedendaagse poëzie alsmede aan de vertelkunst, in het spoor van zijn grote Russische voorgangers’. De sovjets waren razend en noemden de prijs een politieke daad tegen de Sovjet-staat en de auteur een ‘binnenlandse emigrant, een doodsbange bourgeois die zich gekrenkt en beangstigd voelt doordat de geschiedenis niet de kromme wegen ging die hij haar wilde voorschrijven’.

Geïntimideerd door de vulgaire hetze van zijn collega’s uit de Schrijversbond – die het boek helemaal niet hadden gelezen – zag Pasternak zogenaamd vrijwillig af van de Nobelprijs. Hij smeekte Chroesjtsjov hem niet het land uit te zetten: ‘Vertrek uit mijn Vaderland staat voor mij gelijk aan de dood. Ik ben aan Rusland gebonden door mijn geboorte, mijn leven en werk. Ik kan mij mijn lot niet buiten en los van Rusland voorstellen’.

Toen Dokter Zjivago verscheen in het westen, werd het onmiddellijk een bestseller. In 1965 werd het bovendien verfilmd door David Lean. De verfilming hield zich afzijdig van de politieke controverse die het boek teweeg had gebracht in de Sovjet-Unie en Lean richtte zich in zijn adaptatie op het verhaal.

Dat verhaal kent klassieke elementen: het speelt zich af op verschillende plaatsen in Rusland, er komen veel personages in voor en schetst een lange historische periode, van 1903 tot en met 1929. De roman verhaalt de lotgevallen van dokter Joeri Zjivago die met zijn gezin op de vlucht gaat voor de revolutie. In de Oeral treft hij zijn vroegere kennis Lara en met haar begint Zjivago een verhouding. Rusland is in de greep van de burgeroorlog en in de chaos raakt Zjivago zijn gezin en geliefde kwijt. Uiteindelijk belandt hij in Moskou, waar hij in armoede een eenzaamheid in 1929 sterft.

Het boek is geen doorlopend verhaal, maar bestaat uit afzonderlijke scènes. Enkele critici noemden het daarom te fragmentarisch en impressionistisch. Kritiek was er ook op de grote rol die toeval speelt in de roman. Deze literatuurbeschouwingen doen de intenties van de schrijver echter onrecht aan: het was nooit Pasternaks bedoeling om een episch, samenhangend verhaal van een rationeel verklaarbare wereld te geven. De roman is in de eerste plaats een lyrische tekst, en geen epische. Het gaat niet zozeer om de geschiedenis van Rusland in de twintigste eeuw, maar om de dichter en hoe hij zich tot de wereld richt. Bovenal draait het verhaal om de innerlijke ervaring van de schrijver.

De 25 gedichten die het boek afronden, zijn geen appendix, maar een volwaardig onderdeel van de roman en bieden de sleutel tot de interpretatie van het boek als poëtische tekst. Het boek zit vol metaforen en symbolen en de levensweg van Zjivago wordt religieus ingebed – zijn leven is de calvarie die hij vrijwillig aanvaardt en zijn dood staat symbool voor de verrijzenis. Joeri Zjivago is een typische vertegenwoordiger van de culturele elite die na de revolutie probeert haar onafhankelijkheid te bewaren. Zo kunnen we de roman lezen als de lyrische monoloog van een intellectueel die in de jaren dertig een droevig lot te wachten staat.

Toch is Dokter Zjivago niet pessimistisch, het is eerder een loflied op het leven, waarin de natuur, de liefde en de schoonheid boven alles staan. Dat het leidmotief van het verhaal het licht is, blijkt in een gedicht als Winternacht. Zjivago rebelleert niet tegen de Sovjet-staat en hij toont zich bereid zijn lijdensweg tot het einde te volgen. Wel staat hij op in naam van een vertrapt ideaal – het soevereine recht van het individu.

Pasternak legt zijn protagonist geen politieke maar morele kritiek op het communistische regime in de mond: ‘Ik kan niet meer in extase geraken over de ideeën van een algemene vervolmaking, zoals die sinds de Oktoberrevolutie worden uitgedragen’ en ‘Ik word wanhopig als ik hoor over een herschepping van het leven’ of ‘Het goede moet door middel van het goede worden bereikt’. Dokter Zjivago moet daarom niet gelezen worden als politieke roman, maar als filosofisch boek.

Vorig jaar haalde het boek wederom de actualiteit, toen bekend werd dat de roman een grote rol heeft gespeeld in de Koude Oorlog. De CIA bleek een van de financiers van de Russische editie en werkte mee aan de illegale verspreiding ervan onder Sovjet-burgers. Dokter Zjivago was het eerste werk op de lijst met zogenaamde ‘tamizdat’, werken die in de Sovjet-Unie verboden waren, maar in het westen wel werden gepubliceerd en teruggesmokkeld naar de communistische landen achter het IJzeren Gordijn. Zo schreef het boek geschiedenis in de Sovjet-Unie, maar ook daarbuiten.

Dokter Zjivago is een van de meest gelezen en uitgegeven boeken van de twintigste-eeuwse Russische literatuur en zal ongetwijfeld de 21e eeuw overleven als een van de indrukwekkende werken van een grote onafhankelijke intellectueel. De oude vertaling van Nico Scheepsmaker was toe aan vernieuwing. Deze nieuwe, sprankelende vertaling van Aai Prins is een fantastische aanwinst voor de Russische Bibliotheek.