Renée-8

Alles moet muziek worden

Door Renée Wijnhoven, muzikant en programmeur klassieke muziek. Met deze tekst won Renée de schrijfwedstrijd van Nexus Connect ‘Het rijk van de verbeelding.’

 

Vlak bij mijn huis is het popfestival Down The Rabbit Hole verrezen. Het is bijna twee uur ’s middags, ik sta op het veld voor het hoofdpodium te wachten op de openingsact van het weekend. Achter mij lopen duizenden bezoekers het veld op richting het podium, klaar om met zijn allen dit konijnenhol in te springen waar muziek de hoofdrol speelt.

Over een paar minuten opent het festival met het Nederlands Philharmonisch Orkest: bijna honderd musici die muziek van Mahler en Ravel zullen spelen. Nog geen twee maanden geleden speelde hetzelfde orkest in de concertzaal vijftien kilometer verderop waar ik de klassiek programmeur van ben. Hoe ik ook probeer, het lukt me nauwelijks om leeftijdsgenoten naar de klassieke concerten te bewegen. Maar hier zijn ze dan, met duizenden komen ze aangemarcheerd. Ik frons mijn wenkbrauwen tegen de zon, het felle licht weerkaatst op het meer rechts van me, het orkest komt met zonnebrillen op het podium op gelopen, blaadjes waaien weg, het publiek begint te klappen.

Nog even, en ik weet of mijn overtuiging klopt: dat klassieke muziek nog altijd grote zeggingskracht heeft, en dat het niet de muziek zelf is die mijn leeftijdsgenoten afschrikt (ik ben 35 jaar), maar de vaak stijve setting waarin dit genre gevangen zit. Nog even en de muziek waar ik zo diep van houd zal zich bevrijden, ontsnappen uit haar krappe, saaie kooi en uitvliegen naar dit publiek.

Die kooi is goedbedoeld – die is er niet om de muziek te straffen, maar om haar te beschermen. Popconcerten maken gebruik van elke mogelijke aankleding: choreografieën, visuals, outfits. In de klassieke muziek moet de muziek nog altijd zelf spreken. Afgezien van blazers en percussie geen toeters of bellen. Als we het over de bouwstenen van een klassiek werk hebben, denken we aan ritme, harmonie, melodie, tekst en in het geval van de opera een goed gedoseerde enscenering die het muzikale verhaal moet ondersteunen, maar zeker niet ervan moet afleiden. Elke toevoeging – zo is de overtuiging – is effectbejag, maakt de luisteraar lui, ontneemt de fantasie.

Daar is wat voor te zeggen. Het is een unieke kracht van muziek dat ze juist zonder beelden kan communiceren. Ze spreekt een heel eigen taal die niet om te zetten valt en toch door iedereen heel diep kan worden gevoeld. Het is alsof onzichtbare melodieën onze diepste geheimen en verlangens onthullen, zo omschreef Arthur Schopenhauer het in De wereld als wil en voorstelling (1819).

In zijn filosofische hoofdwerk deelt Schopenhauer de wereld in tweeën op. Aan de ene kant is er de ‘wil’, een drang die alles en iedereen voortstuwt. Een kracht die de hele werkelijkheid doordringt, maar onzichtbaar is. De wil is het innerlijk van de wereld. Aan de andere kant zijn er de ‘voorstellingen’, de concrete dingen die wij om ons heen zien, oftewel het uiterlijk van de wereld. Muziek, aldus Schopenhauer, is een verklanking van de wil. Ze bestaat zoals wij zelf diep van binnen bestaan; altijd verlangend en vooruitbewegend. Muziek is zo de spiegel van onze ziel. De emotionele reis die wij in ons leven maken, horen we terug in melodieën. Daarom komt muziek ook zo hard bij ons binnen, stelt Schopenhauer. Muziek verklankt de binnenste kern, de taal van ons innerlijke leven. Ze gaat voorbij aan de wereld van de afzonderlijke, fysiek-concrete dingen. Elke toevoeging van beeld aan de muziek zou ons volgens Schopenhauer wegvoeren van die wezenlijke kwaliteit en terugbrengen bij de oppervlakte, bij het uiterlijke.

Mahler was fan van Schopenhauer, De wereld als wil en voorstelling was een van zijn lievelingsboeken. Mahler vroeg zich geregeld af of zijn muziek überhaupt nog iets met de uiterlijke wereld om ons heen te maken moest hebben. Zou het gevoelsleven niet beknot worden als het publiek al van tevoren wist naar welke situatie de symfonie zou verwijzen? Bij zijn eerste drie symfonieën haalde Mahler later de titels weg, zodat alleen de vorm, ‘Symfonie nummer 1’, overbleef.

Voor het publiek op Down The Rabbit Hole doet het er niet toe. De eeuwenoude discussie waar Mahler zich in plaatst, of klassieke muziek naar concrete zaken in de wereld mag verwijzen (zoals gebeurt bij programmamuziek) of dat ze een vorm moet zijn die nergens naar verwijst (zoals in de absolute muziek), kan deze festivalbezoekers gestolen worden. Het is al indrukwekkend genoeg om zo’n groot orkest te zien en te horen, en heel de discussie is in deze popmuzieksetting eigenlijk irrelevant. Terwijl het publiek in klassieke concertzalen nog steeds programmaboekjes met context in de handen krijgt, houdt de popfestivalganger het bij een plastic beker bier. In zekere zin wordt de klassieke muziek daardoor sowieso beleefd als absolute muziek, of ze dat nou is of niet, omdat eventuele verhalen en symbolen door dit publiek niet meer herkend worden. De luisteraar is vrij om de muziek op zijn of haar eigen manier te ondergaan.

Het is dus niet meer de vraag of klassieke muziek naar de zintuiglijke wereld mag verwijzen. Een prangendere vraag voor de hedendaagse concertvorm wordt of de zintuiglijke wereld zich tijdens een concert concreet mag manifesteren, in de vorm van visuals, lichtshows, decors. Waar Schopenhauer nog een tegenstelling zag tussen muziek en beelden, en muziek als iets metafysisch beschouwde, zijn beelden in de huidige populaire cultuur wezenlijk onderdeel van de muzikale ervaring geworden. De Duitse cultuurcriticus Diedrich Diederichsen zegt in zijn Aesthetics of Pop Music dan ook treffend dat popmuziek eigenlijk maar gedeeltelijk muziek is. Het is een performatieve kunst die veel meer behelst dan alleen klank. Ook de performance, de choreografie, de visuals, het lichtplan, de kleding en het podiumbeeld maken er deel van uit.

De volledige afwezigheid van beeld bestaat overigens niet, ook niet bij een klassiek concert, want de zaal alleen al geeft een bepaalde sfeer. Ook een kok die zweert dat de kwaliteit van het eten bepaalt of de gast terugkomt, zal moeten erkennen dat het lichtplan en de akoestiek van het restaurant eveneens een rol spelen. Ik loop er zowel als concertbezoeker als programmeur te vaak tegenaan dat orkestmusici vooral hun noten goed willen lezen en daarom de lichtstand op 100 procent willen hebben. Dat resulteert doorgaans in een overbelicht en statisch beeld en de vraag is of dat niet juist onze beleving en fantasie drooglegt.

Elke visuele toevoeging zou de muzikale ervaring moeten bevorderen. Dat is geen gemakkelijke opgave. Als programmeur heb ik mij ook schuldig gemaakt aan het uitnodigen van een lichtkunstenaar met lasers bij de derde symfonie van Brahms. Op de foto’s was het grandioos, maar in het echt flikkerden de blauwe en rode stralen in het beroemde, aangrijpende derde deel totaal uit de maat. Ik deed mijn ogen dicht. Maar wanneer de visuele ondersteuning goed wordt gedaan, zoals met het licht en de choreografieën bij concerten van Eefje de Visser, of zoals bij de gestileerde uitvoering van Tristan en Isolde onder regie van Pierre Audi, zie je dat het visuele daadwerkelijk bijdraagt aan de muzikale ervaring. De beelden zijn niet afleidend maar ondersteunend, de verbeelding wordt niet gestopt maar juist aangezwengeld.

Omringd door leeftijdsgenoten hoop ik dat het NedPHO zich niet heeft ingehouden bij de voorbereidingen van deze show, dat alles uit de kast is getrokken om dit publiek te overtuigen van de magische, verborgen wereld van de klassieke muziek waarin ik mij toch ook gewoon vaak alleen voel. Dat wanneer de snaredrum inzet, en wanneer daarna die melodie van de Boléro zich (voor popfestivalstandaarden) eindeloos blijft herhalen, deze mensen voelen wat ik zo vaak heb gevoeld in de concertzaal. Dat ze er iets mee kunnen, ook al kennen ze het niet.

Meteen na de eerste noten beginnen de eerste rijen mensen pirouetten te draaien, daarna wordt er massaal van links naar rechts gezwaaid, en als de muziek echt op stoom begint te komen zitten er duizenden mensen links en rechts van mij op de grond als Vikingen op een onzichtbare boot te roeien. De Boléro vloog uit, misschien ietsje rebelser dan waar ik rekening mee had gehouden, maar hij landde goed en het publiek greep de kans om onderdeel te worden van de muzikale verbeelding van Ravel.

De kooi van de klassieke muziek heeft eeuwenlang elementen als ritme, harmonie en melodie als bouwstenen van de muziek bewaard. Misschien is het tijd om de deur daarnaast ook te openen voor de zichtbare onderdelen van een concert als bepalers van de muzikale ervaring. Het publiek wil in de muziek kruipen, de muzikale ervaring met alle zintuigen en in 3D meemaken. Alles moet muziek worden. Dans, choreografieën, visuals, licht, het dansende publiek, de muzikanten op het podium, de ideeën van levende songwriters of dode componisten, ritme, melodieën, harmonieën, teksten: het kunnen allemaal wezenlijk muzikale bouwstenen zijn. Waar Schopenhauer de materiële wereld nog als sluier zag, zie ik het uiterlijke en het beeld als een potentiële toegangspoort naar een muzikaal rijk waar de verbeeldingskracht zo oplaait dat je het leven eventjes in een totaal andere vorm mag meemaken.

Het veld voor het hoofdpodium van Down The Rabbit Hole is tegen het einde van het concert afgeladen. Ik sta tussen het uitzinnige publiek, het meer, de zon, close-ups van de lachende orkestleden en kijk tevreden om me heen. Het eindapplaus zet in, er wordt gezwaaid met opblaasgiraffen op een stokje, de roeiers veren op, de dirigent draait zich om naar de mensenmassa die zich achter hem heeft verzameld sinds hij het stuk inzette. Hij schrikt zichtbaar van de meute, schakelt snel en neemt het applaus als een rockster in ontvangst.